بسم الله الرحمن الرحیم
خطبۀ حجه الوداع ( کلیت حقوقی انسان )
نویسنده : عبدالبصیر صهیب صدیقی
تاریخ انتشار : 26.05.2026 مطابق با 09. ذی الحجه 1447
به سلسلۀ انجام مناسک حج که بر بلندی کوه عرفات اجتماع حجاج یک امر ضروری است و در اینجا تاریخ در اوراق طلائی و زرین خود خطبۀ میمون ، مبارک و خجستۀ حجه الوداع را با قلم صداقت و راستی می نویسد ، خطبۀ که در روز جمعه ، روز عرفۀ سال دهم هجری قمری مطابق با ششم مارچ سال 632 میلادی بر زبان مبارک رسول الله تکلم شد و با صدای بلند و رسا به امت مسلمه رسانیده شد.
این خطبۀ میمون و خجسته و مبارک در طنین تاریخ زنده حضور دارد و با نفس حیات انسانی نفس می کشد به این معنی که این طنین تاریخ این خطبۀ میمون ، مبارک و خجسته را در استمرار تاریخ بیان میدارد و از توثیق آن حرف و حدیث ها دارد.
این خطبۀ معروف و مشهور انسان را در کلیتی تعریف می کند یک کلیت حقوقی و عاری از تضاد و تناقض است.
برای برجسته ساختن مواد این کلیت حقوقی لازم است که به این خطبۀ میمون و خجسته و مبارک مراجعه شود.
در روز عرفه سال دهم هجری قمری ربیعه بن امیه بن خلف زیر شتر رسول الله صلی الله علیه و سلم « عذباء» ایستاده بود و کلمات رسول الله صلی الله علیه وسلم را با صدای بلند تکرار می کرد.
رسول الله صلی الله علیه وسلم به او فرمود « این سخنان را با صدای بلند بگو ».
پیامبر صلی الله علیه وسلم در روز عرفه فرمودند که : « این روز حج اکبر است .»
زبیر بن عوام رضی الله عنه : من از رسول الله صلی الله علیه وسلم شنیدم که آیۀ مبارکۀ 18 سورۀ مبارکۀ آل عمران را تلاوت کردند ( ترجمه : « خداوند گواهی داده است که معبودی {بحق } جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش نیز بر این مطلب گواهی می دهند در حالیکه قیام به عدالت دارد ، معبودی {بحق } جز او نیست که توانمند حکیم است »)
در خطبۀ میمون و خجستۀ عرفات پس از لبیک اللهم لبیک فرمودند که : « نیکی اصلی نیکی آخرت است.»
براساس این خطبۀ مبارک و میمون و خجسته ، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند : « ای مردم مناسک حج را از من بیاموزید ، زیرا نمی دانم که پس از امسال فرصت حج کردن را خواهم داشت یا نه.» به روایت عبدالله بن عمرو بن عاص رضی الله عنه : طبرانی المعجم الاوسط 1929.
این خطبۀ خجسته و مبارک این بیان مطهر رسول الله صلی الله علیه وسلم را در خود مرقوم داشته است که « ای مردم ! امروز الله تبارک و تعالی به شما عنایت خاصی فرموده است و گناهان تانرا بخشیده است به جزء از حق تلفی های که در برابر همدیگر کرده اید و الله تعالی خطاکاران تانرا به نیکوکاران تان حواله کرده است و نیکوکاران تان آنچه راکه درخواست کرده اند به آن ها داده است نام الله تعالی را یاد کنید ، روانه شوید.
پیامبر صلی الله علیه فرمودند که : « الله تبارک و تعالی شما را به نیکی به مادران تان سفارش می کند.»
پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند : « آگاه باشید از این چهار چیز اجتناب و دوری کنید : کسی را شریک الله تعالی قرار ندهید ، نفسی را که الله تعالی حرام کرده به ناحق نکشید ، زنا نکنید و دزدی نکنید.»
از فرمایشات رسول الله صلی الله علیه و سلم مطابق این سند میمون و خجسته : « امر به ادای نماز های پنجگانه ، روزه گرفتن ماه مبارک رمضان ، ادای حج بیت الله شریف ، پرداختن زکوه ، و اطاعت از حکام ، سبب دخول به بهشت.»
خط زرین و طلائی در این سند مبارک و خجسته از ارشادات پیامبر صلی الله علیه و سلم : « ای مردم پروردگار شما یکی است و پدرتان یکی است ، عرب بر عجم ، عجم بر عرب ، سفید بر سیاه و سیاه بر سفید برتری و فضیلت ندارد ، ملاک برتری فقط تقوی است ، گرامی ترین شما نزد الله تعالی با تقوی ترین تان است.»
از این سند میمون و مبارک یادمی گیریم که : « آگاه باشید هر خون جاهلیت ، هر ثروت (ربا ) و هر سخن گزاف و فخرفروشانۀ جاهلیت تا روز قیامت زیر این دوپای من دفن شده اند .»
« آگاه باشید تمام سودهای زمان جاهلیت باطل و بی اعتبار است ، شما فقط حق دار اصل مال خود هستید ، نه ظلم کنید و نه بر شما ظلم روا باشد. آری قرض های عباس بن عبدالمطلب بر مردم کاملا بخشیده شده است. »
مطابق این سند مبارک و میمون و خجسته چنین فرمود پیامبر صلی الله علیه و سلم : « ای مردم تقدم و تأخر ماه های حرام بیشتر منتهی به کفر می شود که کافران مردم را به آن گمراه می کنند ، آن ها یک سال را حلال و یک سال را حرام می کنند تا تعداد ماه های حرام الله کامل شود و بدین ترتیب ماهی را که الله تعالی حرام کرده حلال و ماهی راکه الله تعالی حلال کرده حرام می کنند. اکنون زمان به ترتیبی که الله تعالی هنگام آفرینش آسمان ها و زمین تعیین کرده بود ، بازگشته است .»
« تعداد ماه ها نزد الله تعالی دوازده ماه است از روزی که آسمان ها و زمین را آفرید ، در کتاب او ثبت شده است.»
« چهار ماه حرام است ، یکی ماه رجب بین جمادی الآخر و شعبان ، ذی القعده ، ذی الحجه و محرم هستند.»
باز هم خطوط زرین این سند میمون و مبارک و خجسته از کلام پیامبر گرامی صلی الله علیه و سلم : « جان مال و آبرو و پوست شما بر شما حرام است همانطور که این روز در این شهر و این ماه بر شما حرام است.»
« خون ، مال و ناموس شما امروز و در این شهر تا روزیکه در پیشگاه پروردگارتان بایستید حرام است حتی اگر مسلمانی مسلمان دیگری را آزار و آذیت رسانی کند این نیز حرام است.»
« حرمت مسلمان برای مسلمان دیگر مانند امروز است ، خوردن گوشت مسلمان در حالیکه غیبت مسلمان دیگر را می کند ، حرام است ، هتک حرمت او حرام است ، سلی زدن بر صورت او حرام است ، ریختن خون او حرام است ، گرفت مال او به ظلم حرام است ، شکنجه دادن او و حتی هل دادن او حرام است.»
کلام رسول الله صلی الله علیه و سلم در مورد زنان در خطبۀ میمون و مبارک حجه الوداع چنین درج شده است : « در مورد زنان از الله تبارک و تعالی بترسید زیرا شما آنها را در امان الله تبارک و تعالی به نکاح گرفته اید ، و به اذن الله تبارک و تعالی بهره بردن از عورت های شان برای شما حلال است ، حق شما بر آنها این است که به کسی اجازه ندهند تا بستر تانرا پایمال کند که نزد تان ناپسند است.»
« حق آنها برشما این است که به آنها روزی دهید و بطور شایسته لباس بپوشانید.»
« گوش کنید ! نصیحت مرا در مورد زنان بپذیرید. آنها امانت نزد شما هستند و شما علاوه از آن هیچ حقی بر آنها ندارید مگر اینکه مرتکب عمل زشت آشکاری شوند .»
« شما بر زنان تان حق دارید و زنان تان نیز بر شما حق دارند.»
باز این هم یک اصل زرین و طلائی این سند زیبا ، خجسته و میمون که پیامبر صلی الله علیه وسلم بیان فرموده اند : « آیا به شما خبر ندهم که مؤمن کیست ؟ ، کسی که مردم از او مال و جان شانرا محفوظ بدانند و مسلمان کسی است که از شر زبان و دست او مردم در امان باشند.»
تعاریف مجاهد و مهاجر مطابق این سند زیبای تاریخی میمون و مبارک در کلام رسول الله صلی الله علیه وسلم : « مجاهد کسی است که در راه خدا با نفس خود جهاد کند و مهاجر کسی است که گناهان و خطا ها را ترک کند. »
باز هم یک اصل طلائی و زرین حقوقی در رابطه به اصل برائت الذمه در کلام پیامبر صلی الله علیه و سلم بر اساس این سند زرین و میمون حقوقی : « گوش کنید نه به جرم پدر فرزند قابل مؤاخذه است و نه هم پدر بر گناه فرزند قابل مؤاخذه است .»
« هیچکس نباید به جرم برادر یا پدر مجرم شناخته شود.»
« آگاه باشید هر مجرم عواقب جرم را خود استقبال خواهد کرد.»
در همبستگی حقوقی و عاطفی امت و اجتماع اسلامی به عنوان یک پیکرۀ واحد این طنین کلام پیامبر صلی الله علیه وسلم در استمرار تاریخ مطابق این سند زرین و طلائی تاریخ بشر: « مسلمان برادر مسلمان دیگر است، مسلمانان برادر همدیگر هستند.»
« برای هیچکس جایز نیست که از مال برادرش بردارد ، مگر به میل و رغبت او و ستم نکید.»
حال می پردازیم به استخراج اجزاء این کلیت حقوقی خجسته ، میمون و صلح گستر که حسب ذیل در قید شماره بیان می شوند:
- استقلالیت فردی انسان.
- بر این صحه گذاشتن که انسان موجود اجتماعی است بدون آن که استقلالیت فردی آن سرکوب شود.
- این کلیت حقوقی بر خود مختاری و اتونومی انسان ترکیز دارد.
- آزادی بیان یکی از ابعاد برجستۀ اتونومی انسان است.
- بیان حقوق زنان توأم با همراهی عواطف انسانی که سرچشمۀ عشق به زندگی است.
- تحفظ از جان و زندگی ( که در آن توجه به محیط زیست نیز مضمر است زیرا که سالم بودن محیط زیست با حفظ جان رابطه دارد و برهم زدن محیط زیست فساد در زمین است که به روند زند گی آسیب می رساند.)
- تحفظ مال و دارائی های حلال .
- احترام به حق مالیکیت حلال.
- زندگی بر اساس عدالت و انصاف.
- فعالیت های اقتصادی و نوع خاص آن تجارت.
- سیاست و حکومت داری.
- تحمل و تسامح در برابر ادیان و مذاهب دیگر در مفهوم آزادی ادیان و مذاهب.
- تنظیم نظام خانواده در دو نهایت یعنی استقلالیت فردی و ماهیت اجتماعی انسان .
- تحفظ حقوقی اقلیت ها اگر ممکن باشد در ادغام حقوقی و یا هم در بعد رعایت های خاص حقوقی که با کل نظام حقوقی در تضاد و تصادم نباشد.
- ترکیز بر روابط خویشاوندی ( یعنی در وصل بودن بر اساس صلۀ رحم یعنی توأمیت حقوق و عاطفه)
- برقراری روابط دوستانه و ارفاقی بر اساس حقوق انسانی.
این اجزای ذکر شده از اهم اجزای این کلیت حقوقی است که در خطبۀ حجه الوداع پیامبر صلی الله علیه وسلم تبارز و برجستگی دارند.
با این مسلمات می توان به این نتیجه رسید که دین مبین اسلام حقوق بشر را در دو بعد تبیین می کند یعنی در بعد اخلاقی و بعد اعتقادی به این مفهوم که بر اخلاقیات ثابت که بر اعتقاد توحیدی ابتنا ء دارد.
به این مفهوم که حقوق بشر در دو بعد قابل تفسیر و فهم است یعنی اینکه:
- در عبود یت ، حقوقی که الله تبارک و تعالی بر انسان دارد
- حقوقی که انسان ها در برابر هم دارند.
این خطبه با خصوصیات و اجزای اهمی که برشمرده شد یک سند ماندگار جهانی است که با گذشته ، حال و آئینده مرتبط است ، به این مفهوم که زمان را متوقف می سازد و نمای ثابت حقوق انسانی را معرفی میدارد طوریکه که تعلیمات پیامبر گرامی صلی الله علیه وسلم در لحظه لحظۀ زمان تبارز شفاف و نوارانی دارد و مهر حاکمیت اش بر زمان نافذ است.
